Muzeum Saturn jest instytucją młodą, powstałą w 2009 roku, na bazie istniejącej od 2003 roku Czeladzkiej Izby Tradycji. Głównym przedmiotem jego działalności jest gromadzenie zabytków oraz wszelkich pamiątek materialnych i niematerialnych związanych z historią Czeladzi, w tym z przemysłem górniczym, który przez dziesiątki lat kształtował oblicze miasta, jak również badanie, dokumentowanie oraz popularyzacja dziejów miasta i regionu.
Muzeum mieści się w dwóch obiektach. Od początku istnienia jego siedzibą jest tzw. Pałac pod Filarami – niegdyś willa dyrektora kopalni „Saturn”. W 2016 Muzeum wzbogaciło się o drugi budynek – pięknie odrestaurowaną elektrownię, również relikt dawnej działalności kopalni. Pod opieką administracyjną instytucji znajduje się także zabytkowy cmentarz żydowski przy ulicy Będzińskiej.
Cechownia
Cechownia, zwana dawniej Domem Zbornym została wybudowana w roku 1911 według projektu słynnego warszawskiego architekta, Józefa Piusa Dziekońskiego. Wykorzystując inspiracje z kręgu secesji, widoczne w falistym, płynnym wykroju szczytów architekt stworzył wyjątkowy obiekt o oryginalnej estetyce. Czerwień cegły zestawiono z bielą tynkowych połaci, a dominantą bardzo okazałego gmachu do dziś pozostaje smukła wieża zegarowa, spinająca oba skrzydła rozległego budynku.
Obiekt łączył kilka funkcji – tutaj znajdowały się pomieszczenia administracyjne, biura sztygarów, lampownia, markownia, łaźnia oraz szatnia łańcuszkowa. Sercem budynku była sala zborna, w której górnicy zbierali się na wspólną modlitwę przed zjazdem do pracy.
Od czasu likwidacji kopalni „Saturn” w latach 90. XX wieku, opuszczony budynek cechowni niszczał, tak jak pozostałe obiekty pokopalniane. Gmach o urzekającej estetyce udało się przywrócić społeczności lokalnej dzięki rewitalizacji przeprowadzonej przez miasto Czeladź w latach 2020-2023.
W obiekcie, przekazanym w użytkowanie Muzeum Saturn w 2023 roku powstaje Postindustrialne Centrum Dziedzictwa Górnictwa Węglowego w Zagłębiu. Obecnie trwają przygotowania do uruchomienia w nim wystawy opowiadającej o górniczej tożsamości regionu. Planowane otwarcie ekspozycji nastąpi jesienią 2025 roku.
Elektrownia
W 2016 roku Muzeum wzbogaciło się o drugi obiekt – dawną elektrownię kopalni „Saturn”. Wybudowany w latach 1903-1908 ceglany budynek wyróżnia oryginalna architektura określana rytmem gęsto rozmieszczonych arkadowych okien ujętych lizenami, fryzy arkadowe i wyrazisty gzyms krenelażowy. Harmonijnie ukształtowaną sylwetę wieńczy trójkondygnacyjna wieża nad ryzalitem, wyposażona w czytelne odwołania do architektury średniowiecznej – kluczowe otwory strzelnicze i wyrazisty krenelaż. Projekt budynku wyszedł najprawdopodobniej spod ręki Józefa Piusa Dziekońskiego, tuza polskiej architektury tworzącego w duchu historyzmu.
Budynek do dziś zachwyca zachowanym parkiem maszynowym. Znajdują się tu przetwornice, kompresory, rozdzielnie 2 KV i 5 KV oraz dwie prądnice prądu stałego produkcji firmy Siemens-Halske do napędu maszyn wyciągowych szybu I i II. Ogromne wrażenie robi monumentalny generator „Wanda”, pełniący rolę bloku energetycznego z silnikiem parowym dwustopniowym i dwucylindrowym, wyprodukowany w 1903 roku. Do dziś zachował się pulpit sterowniczy z 1903 roku służący do synchronizowania sprężarek „Wanda” i niezachowanej „Krakus” oraz rozruchów bloków energetycznych.
Od 2005 roku w dawnej elektrowni działa Galeria Sztuki Współczesnej „Elektrownia”, której industrialne i ponadczasowe wnętrze tworzy przestrzeń do ekspozycji dzieł artystów indywidualnych oraz zrzeszonych w formalnych i nieformalnych grupach twórczych.
Pałac pod Filarami
Od momentu powstania siedzibą Muzeum jest tzw. Pałac pod Filarami wybudowany w latach 1924-25 jako willa dyrektora kopalni „Saturn”. Piętrowy obiekt z bocznymi ryzalitami, opięty gładkimi lizenami, z portykiem kolumnowym i dachem w typie polskim, posiada odwołania do klasycyzmu w jego rodzimym wydaniu, urzeczywistnionym w formie szlacheckiego dworku polskiego, bardzo popularnego w początkach II Rzeczpospolitej. Za harmonijną i wysmakowaną szatą zewnętrzną kryje się eleganckie wnętrze z efektownym centralnie zakomponowanym holem. Najbardziej reprezentacyjną salę willi, nazywaną od elementów wystroju Salą Lustrzaną – obecnie miejsce koncertów, wernisaży, konferencji, urozmaicają tafle luster oraz sztukaterie. W leżącej w jej sąsiedztwie Sali Dębowej można podziwiać oryginalną boazerię oraz belkowy strop z bogatą dekoracją snycerską z ludowymi motywami zdobniczymi.
Wokół budynku zakomponowano niewielki, czytelny do dnia dzisiejszego park, który w okresie międzywojennym miał charakter zamknięty i był przeznaczony dla mieszkańców willi – dyrektora Józefa Przedpełskiego i jego małżonki, Marii.
Budynek przechodził różne koleje losu. Po II wojnie światowej pełnił rolę sierocińca dla dzieci rozłączonych z rodzicami w wyniku akcji „Oderberg”, hotelu robotniczego, później przez wiele lat był siedzibą Naczelnej Organizacji Technicznej. Od 2000 roku mieści się tu sala ślubów czeladzkiego Urzędu Stanu Cywilnego. Skomplikowane dzieje obiektu sprawiły, że został on w dużej mierze pozbawiony oryginalnego wyposażenia. Zachowanymi elementami wystroju są: dębowe boazerie o rzeźbiarskiej dekoracji, stiukowe sztukaterie, dwa ceramiczne kominki oraz dębowy kredens. W budynku mieszczą się obecnie sale wystawowe, pomieszczenia administracji, biuro Dyrektora Muzeum oraz magazyny zbiorów muzealnych.
